است : وَ يَنْهى عَنِ الْفَحْشاءِ وَ الْمُنْكَرِ ، « 64 » و پيامبر خدا ( ص ) فرموده است : « مهاجر كسى است كه از بدى هجرت كند و مجاهد كسى است كه با خواهشهاى نفس خويش بجنگد . » « 65 » گناهان بر وفق انگيزهء هوش است ، و سخت‌ترين نوع صبر در برابر معاصى صبر بر گناهانى است كه به صورت عادت درآمده ، زيرا عادت طبيعت پنجم آدمى است و چون به شهوت اضافه شود دو لشكر از لشكرهاى شيطان بر ضدّ لشكريان خدا هم پشت و متّحد شده است ، در نتيجه انگيزهء دين نخواهد توانست آنها را سركوب كند ، سپس هر گاه گناهى را كه مرتكب مىشود از جملهء افعالى باشد كه انجام دادن آن آسان است صبر بر آن براى نفس دشوارتر است مانند صبر بر معاصى زبان از قبيل غيبت ، دروغ ، جدال ، خودستايى خواه به تصريح يا به كنايه ، انواع شوخيهاى دل آزار ، اقسام كلماتى كه مقصود از آنها عيبجويى و تحقير مردم و ذكر مردگان به زشتى و بدگويى از آنها و عيبجويى در علوم و روش زندگى و مناصب آنان باشد ، زيرا اين سخنان در ظاهر غيبت و در باطن خودستايى است ، چه در نفس [ آدمى ] دو شهوت است يكى نفى ديگران و ديگر اثبات خويش ، و با اين دو شهوت است كه حالت ربوبيّت كه در سرشت او نهفته است كامل مىشود ، و اين ضدّ حالت عبوديّت است كه انسان بدان مأمور مىباشد ، و به سبب اجتماع دو شهوت و آسان بودن حركت زبان و اعتياد به اين گونه سخنان صبر بر آن دشوار مىشود تا آن حدّ كه بر اثر تكرار و انس ، بدى و زشتى آنها از دل زايل مىگردد . فى المثل مشاهده مىشود كه اگر مردى جامهء ابريشمين بر تن كند آن را بىنهايت زشت مىشمارند ليكن اگر كسى زبانش را آزاد بگذارد و در تمام روز پيرامون شؤون و اعراض مردم سخن گويد اين را زشت نمىشمارند با آن كه در خبر آمده است كه : « غيبت از زنا بدتر است » ، « 66 » و كسى كه نمىتواند زبانش را در مكالمات نگه دارد و قدرت بر صبر ندارد بر او واجب است عزلت و تنهايى اختيار كند و چيزى جز اين او را نجات نمىدهد ، چه صبر بر تنهايى آسانتر از صبر بر خاموشى در ميان جمع است ؛ و صبر بر هر يك از گناهان با اختلاف انگيزهء هر گناه از حيث شدّت و ضعف مختلف

--> ( 64 ) مأخذ قبل . ( 65 ) بخش نخست آن را ابن ماجه و بخش دوم آن را نسايى در الكبرى نقل و هر دو آن را از حديث فضالة بن عبيد با سند خوبى روايت كرده‌اند ، و پيش از اين ذكر شده است . ( 66 ) پيش از اين در آفات زبان ذكر شده است .